ที่มาของ "คว่ำบาตร"

คว่ำบาตร ค้นคว้าจากหนังสือหลายเล่ม จึงพบจากหนังสือเกร็ดภาษา หนังสือไทย ของ อาจารย์โสมทัต เทเวศร์ ท่านว่า 'บาตร' นั้น เป็นที่รู้กันว่าเป็นหนึ่งในอัฐบริขาร (เครื่องใช้แปดอย่างของพระภิกษุ ที่พระพุทธเจ้าทรงมีพุทธบัญญัติไว้)

เมื่อพระภิกษุออกบิณฑบาต ประคองบาตรเดินไปยังเคหสถานของผู้ใด ก็หมายความว่ามาบิณฑบาต ท่านจะหยุดประคองบาตรเอาไว้ และเปิดฝาบาตรรับอาหารที่เจ้าของบ้านนำมาตักบาตร โดยไม่ต้องพูดจา เป็นธรรมสืบมาแต่สมัยพระพุทธองค์

ส่วนเรื่อง คว่ำบาตร นั้น อาจารย์โสมทัต เทเวศร์ ท่านเล่าตำนานเอาไว้ (ขออนุญาตท่านตัดตอนมาลงโดยละเอียด) ดังนี้

"การคว่ำบาตรนั้น เป็นการคว่ำจริงๆในเมืองไทยเรายังไม่เคยได้ยินว่าได้ทำการคว่ำบาตรจริงๆที่ไหน เคยทราบแต่ว่าได้มีขึ้นในลังกาครั้งหนึ่ง ตามเรื่องว่า

มีกษัตริย์ลังกาพระองค์หนึ่งทรงพระนามว่า พระยาทาโฐปดิษย์ที่ ๒ หรือเรียกตามพระนามเดิมว่า หัตถทาฐกุมาร พระราชาพระองค์นี้จะทรงสร้างวิหารลงในที่แห่งหนึ่ง แต่พระเถระเจ้าทั้งหลายไม่เห็นพ้องด้วย ห้ามว่าสีมานี้ไม่ควรมี แต่พระองค์ก็ไม่ทรงเชื่อฟัง ได้ทำไปตามความพอพระทัยของพระองค์ พระเถระเจ้าทั้งหลายทราบเรื่องว่า พระราชาไม่เชื่อฟังพระสงฆ์ที่ทักท้วง ก็พากันลงทัณฑกรรมสวดคว่ำบาตรพระราชา

การที่พระราชาถูกสวดคว่ำบาตรนั้น เป็นไปตามพระบาลีที่มีมาในพระวินัยบัญญัติที่พระพุทธองค์ทรงตั้งเป็นพุทธอาญาไว้ มีความว่า อสัทโธ โย อุปาสิโก อุบาสกใดผู้ไม่เลื่อมใสศรัทธา มิได้เชื่อฟังคำพระวินัยแลได้เพียรพยายามจะให้ภิกขุเสื่อมทรามจากลาภสักการะทั้งปวง ปากกล้าสาบาน ด่าทอต่อตีสงฆ์องค์เจ้า ก็ต้องในบทว่า ปัตจานิกุชชนัง ตัสสกัตตัพพัง คือให้สงฆ์พึงกระทำการคว่ำบาตรแก่อุบาสกนั้น

ครั้นว่า อุบาสก อุบาสิกา ที่ถูกสวดคว่ำบาตร รู้สำนึกโทษและได้มาขอขมาโทษต่อพระสงฆ์แล้ว จึงให้ภิกษุถือบาตรหลายไปอย่างบิณฑบาต แล้วไปยืนอยู่ที่ประตูบ้านของอุบาสกอุบาสิกาที่ถูกคว่ำบาตรนั้น เป็นการแสดงว่า สงฆ์ได้ยกโทษให้แล้ว"

คว่ำบาตร จึงมาจากธรรมเนียมทางฝ่ายสงฆ์ หมายถึงไม่สมาคมด้วย ต่อมาทางฆราวาสโดยเฉพาะวงการการเมืองและธุรกิจ จึงนำมาใช้บ้างจนเป็นสำนวนที่แพร่หลายทั่วไป

ที่มา: บทความเรื่อง "คว่ำบาตร" และ "หัวลำโพง" สำนวนนี้มีที่มาอย่างไร โดย จุลลดา ภักดีภูมินทร์ หนังสือสารคดี ฉบับที่ 2687 ปีที่ 52 ประจำวัน อังคาร ที่ 18 เมษายน 2549